ستاره‌سازی حاصل جمع چهره، رسانه‌ و مردم است

 بسیاری از چهره‌های هنری ما که توانستند در سینما بدرخشند برای نخستین‌بار در رسانه ملی دیده شدند و در ادامه به سینما راه یافتند؛ بنابراین ویژگی متمایز تلویزیون در مقایسه با شبکه‌های برون‌مرزی، نقش چشمگیر آن در ستاره‌سازی است. افراد بسیاری شهرت خود را مدیون تلویزیون هستند، اما این اتفاق یک پدیده تازه و مربوط به حدود 20 سال اخیر است، چراکه تلویزیون پوشش جمعی وسیعی پیدا کرده است و بیشتر مخاطبان ترجیح می‌دهند اوقات فراغت خود را پای تلویزیون بگذرانند تا این‌که هزینه کنند و به سینما بروند.

دو بحث درباره آینده ستاره‌ها وجود دارد؛ ابتدا این‌که عموما پس از گذشت مدت زمانی از شهرت‌شان کم می‌شود و از ذهن مخاطب پاک می‌شوند و دوم آن‌که ستاره‌های ما هیچ‌گاه جایگاه بین‌المللی و جهانی پیدا نمی‌کنند. این‌که آنها نمی‌توانند در صحنه‌های جهانی بدرخشند هم دلایل متعددی دارد، مانند این‌که صنعت فیلمسازی در دنیا بسیار گسترده است و نه‌تنها کشور ما، بلکه دیگر کشورها هم نمی‌توانند با هالیوود رقابت کنند، چون آنها سابقه، امکانات، تکنیک و... بیشتری دارند. گذشته از آن به دلیل زبان غالب انگلیسی در فیلم‌های خارجی، چهره‌های ما نمی‌توانند در سطح جهان مطرح شوند؛ البته غیر از فیلم‌های سینمایی مثل «گذشته» و «جدایی نادر از سیمین» که شرایط متفاوتی داشتند.

در بالیوود هم تا حدودی دیده شده، اما نه به شدت و گستردگی هالیوود. در ضمن موانع فرهنگی نیز در مسیر دیده شدن وجود دارد، همان‌طور که فیلم‌های خارجی در ایران از فیلتر می‌گذرند فیلم‌های ما هم در این کشورها با وسواس نمایش داده می‌شوند یا از تم‌ها و مضامین ما بعضا استقبال خوبی صورت نمی‌گیرد، بنابراین قدرت رقابت وجود ندارد و شهرت جهانی بسختی به دست می‌آید یا اصلا حاصل نمی‌شود.

اما درباره افول چهره‌های معروف در رسانه ملی که پس از مدتی رخ می‌دهد هم باید بگویم افرادی هستند که در تولید فیلم، اقتصاد سیاسی یا استفاده از ستاره‌ها را مد نظر دارند. کسانی که چهره نشدند هم قدرت اقتصادی یا انتخاب نداشته‌اند، یعنی نمی‌توانند وارد بازی شوند و فرصت چرخش میان عوامل سینما و تلویزیون را پیدا کنند، اما از طرفی هم پس از به اوج رسیدن و تبدیل شدن به اشخاصی چهره، قدرت انتخاب، نفوذ و قیمت پیدا می‌کنند. درواقع می‌توانند خودشان کارگردان و تهیه‌کننده را انتخاب کنند. ممکن است علاوه بر نفوذ هنری نوعی نفوذ اقتصادی، سیاسی و اجتماعی هم داشته باشند و این نفوذ باعث می‌شود سایر مواضع قدرت در حوزه‌های اجتماعی، سیاسی و هنری دیگر هم مقابل آنها قد علم کند. در نتیجه این تقابل نیروها سبب می‌شود چهره‌هایی که اوج پیدا کرده‌اند، دچار افول شوند. به این ترتیب، ستاره ماندن خیلی سخت است و عموما هر اوجی، افولی به دنبال خواهد داشت.

اما درباره این‌که جامعه ما به وجود ستاره‌ها احتیاج دارد یا خیر باید بگویم وجود ستاره‌ها در هر جامعه‌ای طبیعی است. فرض کنید در یک سریال، چهره‌ای معرفی شده و مخاطبان زیادی آن را می‌بینند. اگر این چهره معرفی شده، قدرت بازیگری خوبی هم داشته باشد، دیده و شناخته می‌شود، بنابراین گریزی از ستاره‌سازی نیست و طبیعی محسوب می‌شود.

دیده شدن همراه توانایی بازیگری با چهره‌های سینمایی و زیبا در کنار هم ستاره می‌سازد، البته افرادی که فاقد سرمایه مادی هستند، اما استعداد هنری دارند این استعداد برای آنها منافعی به همراه خواهد داشت و چنین فردی وجهه و اعتبار اجتماعی پیدا می‌کند.

مثلا در مراسم جمع‌آوری کمک‌های مردمی برای زلزله‌زدگان و... از چهره‌های معروف کمک می‌گیرند و حضور آنها در رسانه ملی تصویر می‌شود؛ چراکه مشارکت هنرمندان برای دریافت کمک‌های بیشتر نتایج خوبی خواهد داشت. بنابراین مجموعه‌ای از عوامل یعنی مکانیسم تلویزیون و دیده شدن از طریق سینما علاوه بر استعدادهای هنری و چهره‌های مورد پسند و منافع اقتصادی، اجتماعی و گاهی اعتبار سیاسی سبب می‌شود ستاره‌ها به وجود آیند و این خصلت جامعه جدید است و گریزی از آن نیست.

البته شاید جالب باشد بدانید ستاره‌ها در شهرهای دور از مرکز بیشتر دیده شده و با استقبال مردم رو‌به‌رو می‌شوند. ما بسیاری مواقع در فروشگاه، مراکز عمومی و خیابان‌ها هنرمندان را می‌بینیم و به آنها دسترسی داریم، به همین دلیل دیدن آنها برای شهرنشین‌ها عادی است و با دیدن یک بازیگر در خیابان شگفت‌زده نمی‌شوند، اما در روستا و شهرهای کوچک بندرت اتفاق می‌افتد یک بازیگر را از نزدیک ببینند و همین دسترسی نداشتن سبب شده هنرمندان برای آنها جذابیت بیشتری داشته باشند.

بحث چهره‌سازی با رسانه مبحث جالبی به لحاظ تحقیقی و خبری است که جا دارد بیشتر درباره آن کار کرد، اما کمتر به صورت عمقی به آن پرداخته شده است. ما اخبار افراد معروف را مرتب می‌بینیم و می‌شنویم و این‌که چرا آنها مدام وجود دارند، پرسشی است که پاسخ‌های جالبی به همراه خواهد داشت. وجود اخبار ستاره‌ها دائم میان اخبار رسانه‌های مختلف منافعی سه‌گانه دارد و مانند مثلثی است که سه گروه از آن نفع می‌برند، افراد معروف، رسانه‌ها و مردم.

دکتر علیرضا دهقان /‌ استاد علوم ارتباطات